АНУ-Израилийн зүгээс Иранд 2 сарын 28-нд цохилт өгч эхэлснээс хойш дайн үргэлжилсээр байна. Энэ дайнаас үүдэн (газрын тосны нийлүүлэлт буурах эрсдэл, тээвэрлэлтийн даатгалын үнэ өссөн, Ормузын хоолойн тээвэрлэлт зогссон зэргээс) дэлхийн зах зээл дээр газрын тосны үнэ хурдацтай өсөв. Тухайлбал, дэлхийн зах зээл дээрх 1 баррель Брент газрын тосны үнэ 3 сарын 9-ний өдөр 117 ам.доллар давж, 3 сарын 12-ны өдрийн байдлаар 98 ам.доллар байна. Дайны талаар мэдэгдлээс шалтгаалж хэлбэлзэл өндөртэй байгаа хэдий ч, өссөн өндөр түвшиндээ хадгалагдаж байна.
АНУ-ын Батлан хамгаалахын сайд Пит Хегсет энэ дайн 6-8 долоо хоног үргэлжилнэ гэж мэдэгдсэн. Goldman Sachs банкны хувьд Хормузын хоолойн хүндрэл удаан хугацаанд үргэлжилбэл, Брент газрын тосны үнэ 1 баррель нь 100 ам.доллар давах төсөөлөл гаргаад байв. Эхний төсөөлөл биелэлтээ олж, 118 ам.долларыг шүргэн эргэж буурсан хэдий ч, Ормузын хоолойн хүндрэл үргэлжилсээр байвал 76-93 ам.долларт байх төсөөлөл хэвээр байна.
Тус дайн гарахаас 7 хоногийн өмнөх байдлаар Ормузын хоолойгоор дамждаг дэлхийн далайн тээврийн худалдааны хэмжээ түүхий газрын тосны хувьд 38 хувь, шингэрүүлсэн нефтийн хийн хувьд 29 хувь, шингэрүүлсэн байгалийн хийн хувьд 19 хувь, боловсруулсан газрын тосны бүтээгдэхүүний хувьд 19 хувь, бордоо зэрэг химийн бодисын 13 хувь байсан. Тус хоолойгоор өдөрт дунджаар 129 хөлөг онгоц дайран өнгөрдөг байсан бол, 3 сарын 3-ны өдрөөс хойш 3-6 хөлөг онгоц болж 97 хувиар буураад байна. Энэ нь Азийн эрчим хүчний нийлүүлэлтэд шууд нөлөө үзүүлнэ. Учир нь, тус хоолойгоор дамждаг түүхий газрын тос, шингэрүүлсэн байгалийн хийн 84 хувь нь Ази руу нийлүүлэгддэг. Үүсэж буй нөхцөл байдалд эрчим хүчний зах зээл хүчтэй хариу үйлдэл үзүүлж, 2 сарын 27-ноос 3 сарын 9-ны өдрийн хооронд газрын тосны үнэ 27 хувиар өссөн бол, шингэрүүлсэн байгалийн хий 74 хувиар өсөөд байна.
Түүхэн тоон өгөгдлөөс харахад дэлхийн газрын тосны үнэ болон хүнсний үнийн хоорондын хамаарал маш өндөр, ялангуяа газрын тосны үнийн огцом өсөлт нь хүнсний үнийн өндөр өсөлтийг дагуулдаг. Түүнчлэн байгалийн хийн үнэ өсөх үед азотын бордооны үнэ маш ихээр өсөх хамаарал тод ажиглагддаг.
Одоо үүсэж буй нөхцөл байдлаас шалтгаалж, газрын тосны тээврийн зардал түүхэн дээд түвшинд хүрч өсөөд байна. Тухайлбал, Балтийн биржийн өдөр тутмын түүхий тос тээвэрлэгч танкерын индекс (BDTI) болон цэвэр бүтээгдэхүүн тээвэрлэгч танкерын индекс (BCTI) нь 2 сарын 27-ноос 3 сарын 6-ны хооронд харгалзан 54 болон 72 хувиар өссөн. Энэхүү өсөлтөд усан онгоцонд ашигладаг далайн түлшний үнэ (2 сарын 27-ноос 3 сарын 9-ны хооронд 100 хувиар өсжээ) өссөнөөс гадна, дайны эрсдэлийн даатгалын шимтгэл огцом нэмэгдэж байгаа нь нөлөөлж байна.
Тус дайн цаашид 1-2 сар үргэлжилж, газрын тосны үнэ үргэлжлэн өндөр түвшиндээ хадгалагдах тохиолдолд Монголын эдийн засагт ямар нөлөө үзүүлэхийг урьдчилан тооцох нь бодлогын хариу арга хэмжээг зохистой авч хэрэгжүүлэхэд чухал юм. Монгол Улс газрын тосны эцсийн бүтээгдэхүүнийг 100 хувь импортоор авдаг (зөвхөн A92-ийн тодорхой хэсэг нь үнийг богино хугацаанд тогтворжуулах гэрээтэй, бусад нь гэрээгүй), түлш нь үйлдвэрлэлийн чухал орц тул эдийн засагт хүчтэй, сөрөг үзүүлдэг.
Газрын тосны үнэ өсөх нь эдийн засгийн нийт нийлүүлэлт, эрэлтэд сөргөөр нөлөөлнө. Макро эдийн засгийн онолд газрын тосны үнийн өсөх шокийг ихэвчлэн нийлүүлэлтийн сөрөг шок гэж тайлбарладаг. Энэ нь өртгийг өсгөх буюу газрын тосны үнэ өсөхөд үйлдвэрлэлийн зардал нэмэгдэж, компаниуд энэ нэмэгдсэн зардлаа хэрэглэгчийн үнэд шингээн дамжуулдаг. Энэ нь хэрэглээний үнийн түвшнийг удаан хугацаанд өндөр хэвээр байхад хүргэж болзошгүй. Хэрэв хөдөлмөрийн зах зээл хангалттай уян хатан бол, ажилчид бодит орлогынхоо бууралтыг нөхөхийн тулд илүү өндөр цалинг шаардах болно. Ингэснээр цалингийн өсөлтөөс үүдэлтэй инфляц бий болох боломжтой. Энэ нь дахин үйлдвэрлэгчдийн зардлыг өсгөж, эцсийн дүндээ хэрэглэгчийн үнэ улам нэмэгдэхэд хүргэнэ.
Нөгөө талдаа, газрын тос, эрчим хүчний үнийн өсөх шок нь эрэлтийн сөрөг шок болох боломжтой. Учир нь газрын тос, эрчим хүчний үнэ өсөхөд хүмүүсийн зайлшгүй зардлыг төлсний дараах орлого буурч, хэрэглээ буурдаг. Эрчим хүч нь зайлшгүй шаардлагатай бараа тул өрхүүд эрчим хүчний үнэ өсөх үед бодит орлого их хэмжээгээр буурахад хүрдэг. Үүний улмаас тэд бусад бараа, үйлчилгээний худалдан авалтаа мэдэгдэхүйц багасгаж, нийт эрэлтийг бууруулж, улмаар эдийн засаг уналт руу шилжиж болзошгүй.
Нийлүүлэлтийн сөрөг шок хэлбэрээр илүүтэй нөлөөлөх бол, хэрэглээний үнийн өсөлт тод гарч, үйлдвэрлэл буурах бол, харин эрэлтийн сөрөг шок хэлбэрээр нөлөөлөх тохиолдолд дотоод эрэлт, үйлдвэрлэл уналтад орно. Манай орны хувьд газрын тосны бүтээгдэхүүн нь уул уурхайн, тээврийн болон бусад салбарын гол орц төдийгүй, өрхийн хэрэглээний сагсны багагүй хувийг бүрдүүлдэг. Иймд үйлдвэрлэлийн өртөг өсөх, хэрэглээний зардлыг өсгөх шууд нөлөө тод гарах, улмаар хоёрдахь үеийн нөлөөнд шилжих боломжтой. Эдгээр нөлөө бодит байдал дээр хэрхэн гарч байгааг тоон өгөгдөл дээр суурилсан эмпирик шинжилгээгээр тодорхойлох ёстой болно.
Дэлхийн зах зээл дээрх газрын тосны үнэ өсөхөд Монголын эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдэд ямар нөлөө үзүүлж ирснийг SVAR загвар ашиглан тооцож, үр дүнг Зураг 1-т харуулав. Энэ тооцоог хийхэд 2000-2025 оны сарын давтамжтай тоон өгөгдөл ашиглав.
Газрын тосны үнэ 10 хувиар өсөхөд хэрэглээний үнийн индекс (ХҮИ) 7 сарын дараа 0.38 хувиар өсөх бол, бодит ДНБ 0.41 хувиар буурах, харин төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш 10 сарын дараа 0.8 хувиар сулардаг байна. Ханш суларч, хэрэглээний үнэ өсөлтийг хязгаарлах үүднээс мөнгөний бодлого чангарч, бодлогын хүү 7 сарын дараа гэхэд 0.13 нэгж хувиар өсөх хариу үйлдэл үзүүлнэ (Зураг 1). Хэрэглээний үнэ өсөх нь татварын орлогыг эхний 2 сард өсгөх нөлөө үзүүлэх бол, бодит үйлдвэрлэл буурах нь тус орлогыг багасгах чиглэл нөлөөлөх бөгөөд эдгээрийн хамтын нөлөөгөөр татварын орлого эхний 3-15 сардаа тус шокоос үүдэн өөрчлөгдөхөөргүй байна. Эдийн засгийн өсөлт саарч, хэрэглээний үнэ өсөх тул төсвийн бодит зарлага буурна. Тухайлбал, 6 сарын дараагаас 1.2 хувиар буурна.
Хэрэв Брент газрын тосны үнэ 100 ам.долларын орчимд харьцангуй удаан хадгалагдах тохиолдолд түүний үнэ 2 сарын 26-ны түвшнээс 40 хувиар өсөхөд хүрнэ. Энэ тохиолдолд 2026 оны 9-10 сар гэхэд суурь түвшин (газрын тосны үнийн энэ өсөлтөөс бусад шалтгаанаар хүрэх түвшин)-ээс хэрэглээний 1.5 хувиар илүү өндөр түвшинд хүрэх, бодит ДНБ 1.7 хувиар бага гарах, харин 2026 оны төгсгөлд төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш 3.2 хувиар нэмж сулрахаар байна.
Бодлогын хүүгийн хувьд нэрлэсэн бодлогын хүү (12 хувь), инфляц (6.5 хувь)-ын зөрүү буюу бодлогын бодит хүү харьцангуй өндөр (5.5 нэгж хувь) байгаа тул хүүг энэ хэмжээгээр өсгөхөөс илүүтэй, одоогийн түвшин дээр үргэлжлүүлэн илүү удаан хугацаанд хадгалах магадлал өндөр юм. Газрын тосны үнийн өсөлтийн инфляц дахь шууд нөлөө орж ирэх хэдий ч, давхар нийт эрэлт буурах тул инфляцын дарамт цаг хугацааны туршид эргэн буурна. Улмаар инфляц 10 хувиас давахааргүй тохиолдолд бодлогын хүүг одоогийн 12 хувиас өсгөх шаардлага бага юм.
Энэ шинжилгээ ямар гол мессеж өгч байна вэ?
Эдийн засгийн цаашдын төлөвт газрын тосны үнийн өсөлт, өндөр түвшинд хадгалагдах эсэх нь харьцангуй хүчтэй нөлөө үзүүлэхээр байна. Иймд АНУ-Израилийн Иран дахь дайн, ялангуяа газрын тосны үнийн төлөвт үзүүлэх нөлөөг анхааралтай ажиглах нь чухал байна. Хэрэв газрын тосны үнэ өндөр түвшиндээ хадгалагдвал, 2026 онд эдийн засгийн өсөлт бага байх (5 хувиас бага), импорт нэмэгдэж, төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш багадаа 4 хувиар сулрах, инфляц, бодлогын хүү өндөр түвшиндээ хадгалагдахад хүрэхээр байна.
Тинк Монгол Индэрийн нийтлэлүүдэд тусгагдсан аливаа үзэл бодол, санал, дүгнэлт нь зөвхөн нийтлэлчийнх бөгөөд Тинк Монгол Институтийн албан ёсны байр суурийг илэрхийлэхгүй болно.
