Канадын Ерөнхий сайд Марк Карни Швейцарын Давос хотод болж буй Дэлхийн эдийн засгийн чуулганы үеэр хэлсэн үгийг орчуулан хүргэж байна.
Өнөөдөр би дэлхийн дэг журамд гарсан хагарлын тухай, таатай нэгэн хийсвэр ойлголтын төгсгөл болон хатуу бодит байдлын эхлэл болсон энэ мөчийн тухай ярья. Геополитикийн хувьд гол, том гүрнүүд ямар ч хязгаарлалт, ямар ч хориг саадгүй үйлдэл хийх болсон бодит байдалтай бид нүүр тулж байна.
Гэсэн ч би үүнтэй зэрэгцэн нэг зүйлийг тодорхой хэлмээр байна. Канад шиг дунд гүрнүүд хүчгүй, нөлөөгүй биш. Бид хүний эрхийг хүндэтгэх, тогтвортой хөгжил, эв нэгдэл, тусгаар тогтнол, улс орнуудын нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг багтаасан үнэт зүйлсэд тулгуурласан шинэ дэг журмыг хамтдаа бүтээх чадвартай.
Хүч дулдуйдсан нэгний хүч нь үнэнч шударга байдлаас эхэлдэг.
Бараг өдөр бүр бид их гүрнүүдийн өрсөлдөөний эрин үед амьдарч байгаагаа, дүрэмд суурилсан олон улсын дэг журам алдагдаж байгааг, “хүчтэй нь хүссэнээ хийж, сул нь тэсэх ёстой” гэсэн бодол дахин давамгайлж буйг сануулсаар байна.
Түүхч Фукидидийн энэ санааг зайлшгүй, олон улсын харилцааны “байгалийн хууль” мэтээр танилцуулдаг.
Ийм логикийн өмнө улс орнууд асуудалд оролгүй өнгөрөх, зохицох, буулт хийх, дуулгавартай байвал аюулгүй байж чадна гэж найдах хандлага хүчтэй байдаг.
Гэхдээ энэ бүтэхгүй.
Тэгвэл бидэнд ямар сонголт байна вэ?
1978 онд Чехийн сөрөг хүчний зүтгэлтэн, хожмын Ерөнхийлөгч Вацлав Хавел “Хүчгүй хүмүүсийн хүч” хэмээх эсээ бичиж, нэг энгийн асуулт тавьсан байдаг– Коммунист тогтолцоо яаж тогтож байсан бэ?
Түүний хариулт нэгэн ногооны мухлагийн эзний жишээнээс эхэлдэг.
Өглөө бүр тэр мухлагийнхаа цонхон дээр “Дэлхийн ажилчид нэгдэгтүн” гэсэн пайз өлгөнө. Тэр пайзны санаанд өөрөө ч итгэдэггүй, өөр хэн ч итгэдэггүй. Гэхдээ асуудалд орохгүй байх, дуулгавартай гэдгээ харуулахын тулд өлгөнө. Хотын гудамж бүрд, мухлаг бүрд ижил пайз өлгөгдөхөд тус систем нь хүчирхийллээр бус, харин хүмүүс худал гэдгийг нь дотроо мэдсээр байж оролцсоноор оршин тогтнодог.
Хавел үүнийг “худал дунд амьдрах” гэж нэрлэсэн.
Тогтолцооны хүч нь үнэнээсээ бус, харин хүн бүр үнэн мэт дүр эсгэхэд оршдог. Түүний хэврэг байдал ч мөн үүнтэй холбоотой. Нэг хүн л дүр эсгэхээ болиход, мухлагийн эзэн пайзаа авахад л хийсвэр ойлголт ан цав гаргаж эхэлнэ.
Найзууд аа, компаниуд, улс орнууд пайзаа цонхноосоо авах цаг иржээ.
Олон арван жилийн турш Канад зэрэг улсууд бид “дүрэмд суурилсан олон улсын дэг журам” гэж нэрлэсэн тогтолцооны дор хөгжиж, ашгийг нь хүртсэн. Бид түүний байгууллагуудад нэгдэж, зарчмуудыг нь магтан сайшааж, тогтвортой байдлынх нь үр шимийг хүртсэн. Үүний ачаар бид үнэ цэнд суурилсан гадаад бодлого явуулж чадсан.
Бид энэ түүх бүрэн үнэн биш гэдгийг мэддэг байсан. Хүчтэй нь хэрэгтэй үедээ дүрмээс чөлөөлөгдөж, худалдааны дүрмүүд тэгш бус хэрэгждэгийг, олон улсын хууль заримд нь хатуу, заримд нь зөөлөн үйлчилдгийг ойлгож байсан.
Гэхдээ энэ хийсвэр ойлголт ашигтай байлаа. Ялангуяа Америкийн давамгайлал далайн замын нээлттэй байдал, санхүүгийн тогтвортой тогтолцоо, хамтын аюулгүй байдал, маргаан шийдвэрлэх механизмыг хангаж өгсөн.
Тиймээс бид пайзыг цонхондоо үлдээсэн. Бодит байдал, уриа хоёрын зөрчлийг ихэвчлэн дуугүй өнгөрөөдөг байсан.
Гэвч энэ наймаа одоо ажиллахгүй боллоо. Шууд хэлэхэд: бид шилжилтийн бус, хагарлын дунд байна.
Сүүлийн хорин жилд санхүү, эрүүл мэнд, эрчим хүч, геополитикийн хямралууд хэт гүнзгий даяаршлын эрсдэлийг ил болгосон. Харин сүүлийн үед их гүрнүүд эдийн засгийн уялдаа холбоог зэвсэг болгон ашиглаж, тарифаар барьцаалан, санхүүгийн дэд бүтцийг шахалт үзүүлэх хэрэгсэл, мөн, нийлүүлэлтийн сүлжээг эмзэг цэг болгон ашиглаж байна.
Интеграци нь харилцан ашигтай гэж дүр эсгэж амьдрах боломжгүй. Учир нь интеграци өөрөө бусдын эрхшээлд оруулах эх үүсвэр болж байна.
Дунд гүрнүүдийн найддаг байсан олон талт байгууллагууд — ДХБ, НҮБ, COP — хамтын асуудал шийдэх архитектур маань өөрөө аюулд орсон. Иймээс улс орнууд эрчим хүч, хүнс, чухал ашигт малтмал, санхүү, нийлүүлэлтийн сүлжээнд стратегийн бие даасан байдлыг нэмэгдүүлэх шаардлагатай гэсэн нэг ижил дүгнэлтэд хүрч байна.
Энэ нь ойлгомжтой. Өөрийгөө тэжээж, хангаж, хамгаалж чадахгүй улс олон сонголтгүй. Дүрэм хамгаалахгүй бол чи л өөрийгөө хамгаалах ёстой.
Гэхдээ үүний төгсгөл хаана хүргэхийг тодорхой харцгаая.
Бэхлэлтүүдээс бүрдсэн ертөнц ядуу, эмзэг, тогтворгүй байна. Мөн нэг үнэн бий: их гүрнүүд дүрэм, үнэ цэний жүжгийг бүрмөсөн орхивол, цэвэр ашиг сонирхлын харилцаанаас олох ашиг улам багасна.
Ноёрхогч гүрнүүд бусадтай тогтоосон харилцаагаа үүрд мөнгөжүүлж чадахгүй.
Холбоотнууд тодорхойгүй байдлаас сэргийлэхийн тулд харилцаагаа төрөлжүүлж эхэлнэ. Тэд тусгаар тогтнолоо сэргээхийн тулд "даатгал" худалдаж авч, сонголтуудаа нэмэгдүүлнэ. Урьд нь дүрэм журам дээр тогтдог байсан тусгаар тогтнол цаашид шахалт дарамтыг тэсвэрлэх чадвар дээр суурилах болно. Энэ бол эрсдэлийн удирдлагын сонгодог жишээ. Хэдий үнэтэй ч хамтдаа хийвэл илүү хямд.
Иймээс Канад зэрэг дунд гүрнүүдийн өмнө асуулт нь “дасан зохицох уу, үгүй юу” биш. Бид зайлшгүй дасан зохицно. Харин бид зүгээр л улам өндөр хана босгох уу, эсвэл илүү зоригтой алхам хийх үү гэдэгт асуудал байна.
Канад улс энэ сэрэх дохиог хамгийн түрүүнд хүлээн авч, стратегийн байр сууриа үндсээр нь өөрчлөхөд хүрч буй орнуудын нэг юм.
Канадчууд бидний газарзүйн байршил, эвслийн гишүүнчлэл хөгжил цэцэглэлт, аюулгүй байдлыг баталгаажуулна гэсэн хуучны төсөөлөл аль хэдийнээ хүчин төгөлдөр бус болсныг ойлгож байна. Манай шинэ хандлага Финландын Ерөнхийлөгч Александр Стуббын “үнэ цэнд суурилсан реализм” хэмээн нэрлэсэн ойлголтод тулгуурлаж байна.
Өөрөөр хэлбэл, бид зарчимч бөгөөд бодитой байхыг зорьж байна. Суурь үнэт зүйлсдээ үнэнч — тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдал, НҮБ-ын дүрэмд нийцсэнээс бусад тохиолдолд хүч хэрэглэхийг хориглох зарчим, хүний эрхийг хүндэтгэхэд тууштай байна. Үүний зэрэгцээ бодит байдлыг хүлээн зөвшөөрч, ахиц дэвшил ихэвчлэн шат дараатай байдаг, ашиг сонирхол зөрдөг, түнш бүр бидний бүх үнэт зүйлийг хуваалцахгүй гэдгийг ойлгож байна.
Тиймээс бид “нүдээ нээлттэйгээр”, өргөн хүрээнд, стратегийн хувьд ухаалгаар оролцож байна. Бид өөрсдийн хүсэж буй ертөнцөө хүлээж суух биш, харин бодит байдал дээр оршиж буй дэлхийтэй шууд нүүр тулж байна.
Бид харилцааныхаа гүн гүнзгий байдлыг өөрсдийн үнэт зүйлтэй уялдуулан тохируулж, өнөөгийн дэлхийн тогтворгүй байдал, үүнээс үүдэх эрсдэл, цаашдын үр дагаврыг харгалзан нөлөөгөө дээд зэргээр нэмэгдүүлэхийн тулд өргөн хамтын ажиллагааг тэргүүнд тавьж байна.
Бид одоо зөвхөн үнэт зүйлсийнхээ хүчид найдахаа больж, хүч чадлынхаа үнэ цэнд мөн тулгуурлах боллоо.
Бид энэ хүчийг эх орондоо бүтээж байна.
Манай Засгийн газар ажлаа эхэлснээс хойш орлогын татвар, хөрөнгийн өсөлтийн татвар, бизнесийн хөрөнгө оруулалтын татварыг буурууллаа. Мөн муж хоорондын худалдаанд саад болж байсан холбооны бүх хоригийг арилгалаа. Эрчим хүч, хиймэл оюун ухаан, чухал ашигт малтмал, шинэ худалдааны коридор болон бусад салбарт нэг их наяд долларын хөрөнгө оруулалтыг түргэтгэн хэрэгжүүлж байна. Энэ арван жилийн эцэс гэхэд батлан хамгаалах зардлаа хоёр дахин нэмэгдүүлж, үүнийг дотоодын үйлдвэрлэлийг бэхжүүлэх хэлбэрээр хийж байна.
Гадаад талбарт бид харилцаагаа хурдацтай төрөлжүүлж байна. Европын Холбоотой иж бүрэн стратегийн түншлэл байгуулж, Европын батлан хамгаалах худалдан авалтын SAFE механизмд нэгдлээ. Зургаан сарын дотор дөрвөн тивд худалдаа, аюулгүй байдлын 12 гэрээ байгуулсан. Сүүлийн хэдэн өдөрт бид Хятад болон Катар улстай шинэ стратегийн түншлэл байгууллаа. Энэтхэг, АСЕАН, Тайланд, Филиппин, Меркосуртай чөлөөт худалдааны хэлэлцээрүүдийг хэлэлцэж байна.
Бид бас өөр нэг зүйлийг хийж байна. Дэлхийн асуудлуудыг шийдвэрлэхийн тулд “хувьсах геометр” буюу өөрөөр хэлбэл, нийтлэг үнэт зүйл, ашиг сонирхолд тулгуурласан асуудал бүрд өөр өөр эвсэл байгуулах арга барилыг хэрэгжүүлж байна. Тухайлбал, Украйны асуудлаар бид “Сайн дурын эвсэл”-ийн гол гишүүн бөгөөд тус улсын батлан хамгаалах, аюулгүй байдалд нэг хүнд ногдох хувь хэмжээгээр хамгийн их хувь нэмэр оруулж буй орнуудын нэг юм.
Арктикийн тусгаар тогтнолын асуудлаар бид Гринланд болон Дани улстай хамт хатуу зогсож, Гринландын ирээдүйг өөрсдөө шийдэх онцгой эрхийг нь бүрэн дэмжиж байна.
НАТО-гийн 5-р зүйлийн хүрээнд хүлээсэн үүрэг маань бат бөх хэвээр байна. Тиймээс бид НАТО-гийн холбоотнуудтайгаа, тэр дундаа Нордик-Балтийн бүсийн хүрээнд эвслийн хойд болон баруун жигүүрийг бэхжүүлэхээр хамтран ажиллаж байна. Үүний хүрээнд Канад улс түүхэнд байгаагүй хөрөнгө оруулалтыг алсын зайн радар, шумбагч онгоц, агаарын тээвэр болон газар дээрх цэргийн хүчээ нэмэгдүүлэхэд зарцуулж байна. Канад улс Гринландтай холбоотой тарифыг эрс эсэргүүцэж, Арктикт аюулгүй байдал, хөгжил цэцэглэлтийн хамтын зорилгод хүрэхийн тулд чиглэсэн яриа хэлэлцээ хийхийг уриалж байна.
Олон талт худалдааны хувьд бид Номхон далай дамнасан түншлэл ба Европын Холбоог холбох гүүр байгуулах санаачилгыг дэмжиж байна. Энэ нь 1.5 тэрбум хүнийг хамарсан шинэ худалдааны хэлцлийг бий болгоно. Чухал ашигт малтмалын салбарт бид G7-д тулгуурласан худалдан авагчдын клуб байгуулж, нийлүүлэлтийн хэт төвлөрлөөс ангижрахыг зорьж байна. Хиймэл оюун ухааны салбарт бид ижил үзэлтэй ардчилсан орнуудтай хамтран ажиллаж, эцэстээ гүрнүүд ба хэт том технологийн компаниудын аль нэгийг сонгох албадлагад орохоос сэргийлж байна.
Энэ бол гэнэн олон талт үзэл ч биш, хуучин институциудад найдах явдал ч биш. Энэ бол бодитоор ажилладаг эвслүүдийг — асуудал бүрээр, хамтран ажиллахад хангалттай нийтлэг үндэслэлтэй түншүүдтэй — байгуулах явдал юм.
Зарим тохиолдолд энэ нь дэлхийн улс орнуудын дийлэнхийг хамарна.
Үүний үр дүнд худалдаа, хөрөнгө оруулалт, соёлын салбарт нягт сүлжээ бий болж, ирээдүйн сорилт, боломжуудад тулгуур болох суурь бүрэлдэнэ.
Дунд гүрнүүд заавал нэгдэж, хамтран ажиллах ёстой. Учир нь бид шийдвэр гаргах ширээний ард сууж чадахгүй бол, тэрхүү ширээн дээрх зоог нь өөрсдөө болно.
Мэдээж, их гүрнүүд одоохондоо ганцаараа оршин тогтнож чадна. Тэд зах зээлийн цар хүрээ, цэргийн хүчин чадал, нөхцөл тогтоох хөшүүрэгтэй. Харин дунд гүрнүүдэд тийм боломж үгүй.
Харин бид “гегемонтой” /их гүрэн/ хоёр талын хэлэлцээр хийвэл сул дорой байр сууринаас хэлэлцэнэ. Бид санал болгосныг нь хүлээн авч, хэн нь илүү дуулгавартай байх вэ гэдгээрээ хоорондоо өрсөлдөнө.
Энэ бол тусгаар тогтнол биш. Энэ бол захирагдлыг хүлээн зөвшөөрсөн атлаа тусгаар тогтнолтой мэт жүжиглэх явдал юм. Их гүрнүүдийн өрсөлдөөний дунд орших улсуудын өмнө хоёр сонголт бий — тэдний таалалд нийцэхийн төлөө хоорондоо өрсөлдөх, эсвэл нэгдэж бодит нөлөө бүхий гурав дахь замыг бий болгох.
Хатуу хүчний өсөлт биднийг хуурч, хууль ёс, шударга байдал, дүрмийн хүчийг үл тоомсорлоход хүргэж болохгүй. Хэрэв бид тэдгээрийг хамтдаа хэрэгжүүлбэл энэ хүч хэвээр үлдэнэ. Энэ нь намайг дахин Хавелд авчирч байна.
Дунд гүрнүүд “үнэн дотор амьдрах” гэдэг нь юу гэсэн үг вэ?
Юуны өмнө бодит байдлыг нэрлэх явдал. Дүрэмд суурилсан олон улсын дэг журам яг хэвийн ажиллаж байгаа мэт ярихаа болих хэрэгтэй. Үүнийг яг байгаагаар нь нэрлэ — энэ нь эдийн засгийн интеграцийг албадлагын хэрэгсэл болгон ашигладаг, ашиг сонирхлоо нэн тэргүүнд тавьсан их гүрнүүдийн өрсөлдөөн улам ширүүсэж буй тогтолцоо.
Мөн тууштай байх ёстой. Холбоотон, өрсөлдөгчид аль алинд нь ижил стандарт хэрэглэх хэрэгтэй. Нэг зүгээс ирэх эдийн засгийн дарамтыг шүүмжилчхээд, нөгөөг нь дуугүй өнгөрөөвөл бид пайзыг цонхондоо үлдээж байгаа хэрэг.
Энэ нь хуучин дэг журам сэргэхийг хүлээх бус, харин өөрсдийн итгэж үнэмшдэг зүйлсээ бодитоор бүтээхийг хэлнэ. Байгууллага, хэлэлцээрүүдийг зөвхөн нэр төдий бус, анхнаасаа тодорхойлсон чиг үүргийнхээ дагуу ажилладаг болгохыг хэлнэ. Мөн бусдын шахалт дарамтад өртөх хөшүүргийг сулруулах буюу дотоодын эдийн засгаа хүчирхэгжүүлэх гэсэн үг юм. Энэ нь Засгийн газар бүрийн нэн тэргүүний зорилт байх ёстой.
Олон улсын тавцанд харилцаагаа төрөлжүүлэх нь зөвхөн эдийн засгийн болгоомжлол бус, харин үнэнч шударга гадаад бодлого явуулах бодит суурь юм. Учир нь улс орнууд бусдын хариу арга хэмжээ, шахалт дарамтад өртөх эмзэг байдлаа бууруулснаар л зарчимч байр суурин дээрээ бат зогсох эрхээ олж авдаг.
Тиймээс Канадын тухайд — Канад дэлхийд хэрэгтэй бүхнийг агуулж байна. Бид эрчим хүчний супер гүрэн. Асар их хэмжээний чухал ашигт малтмалын нөөцтэй. Дэлхийн хамгийн өндөр боловсролтой хүн амтай. Манай тэтгэврийн сангууд дэлхийн хамгийн том, хамгийн нарийн удирдлагатай хөрөнгө оруулагчдын тоонд ордог. Өөрөөр хэлбэл, бидэнд хөрөнгө, авьяас чадвар бий. Үүн дээр нэмээд шийдэмгий алхам хийх асар их санхүүгийн чадавхтай Засгийн газар бий. Мөн бусад олон орны хүсэмжилдэг үнэт зүйлс бидэнд бий.
Канад бол ажилладаг олон ургалч нийгэм. Манай нийтийн орон зай эрч хүчтэй, олон талт, чөлөөтэй. Канадчууд тогтвортой хөгжилд үнэнч хэвээр байна. Бид тогтворгүй ертөнцөд тогтвортой, найдвартай, урт хугацааны харилцааг эрхэмлэдэг түнш.
Мөн бидэнд өөр нэг зүйл бий. Юу болж байгааг ойлгож, түүнд нийцүүлэн ажиллах шийдэмгий байдал. Энэ хагарал зүгээр нэг дасан зохицохоос илүүг шаардаж байгааг бид ойлгож байна. Энэ нь дэлхийг яг байгаагаар нь үнэнээр харахыг шаардаж байна.
Бид ийнхүү пайзаа цонхноосоо авч байна. Хуучин дэг журам эргэж ирэхгүй гэдгийг бид мэднэ. Үүний араас гашуудах хэрэггүй. Хуучнаа санан дурсах нь стратеги биш. Харин бид энэ хагарлаас илүү том, илүү сайн, илүү хүчтэй, илүү шударга зүйлийг бүтээж чадна гэдэгт итгэж байна. Энэ бол "бэхлэлтүүдээс бүрдсэн ертөнц"-өөс хамгийн их хохирох, харин жинхэнэ хамтын ажиллагаанаас хамгийн их хожих дунд гүрнүүдийн үүрэг юм.
Хүчирхэг гүрнүүдэд эрх мэдэл бий.
Гэхдээ бидэнд ч бас нэг зүйл бий — дүр эсгэхээ болих, бодит байдлыг нэрлэх, дотоод хүчээ бүтээх, хамтдаа үйлдэх чадвар.
Энэ бол Канадын зам. Бид энэ замыг нээлттэй бөгөөд итгэлтэйгээр сонгож байна. Бидэнтэй хамт алхахыг хүссэн ямар ч улс оронд энэ зам нээлттэй хэвээр байх болно. Баярлалаа.
Санамж: Энэхүү орчуулгыг хиймэл оюун ухааны тусламжтайгаар бэлтгэв.
Гэрэл зургийг: World Economic Forum / Flickr.
