Монголын өмнө тулгараад буй том сорилт бол эдийн засгийн тогтвортой бөгөөд хүртээмжтэй өсөлтийг бий болгох юм. Сүүлийн жилүүдэд уул уурхайн орлого цаасан дээр мэдэгдэхүйц өсөж, нэрлэсэн үзүүлэлтүүд түүхэн дээд хэмжээндээ хүрсэн. Гэсэн хэдий ч Монголын ард түмний амьжиргаа, нөхцөл байдал нь уул уурхайн салбарын энэхүү өсөлттэй бүрэн нийцэж чадахгүй байгаа аж.
Монголын зэс, нүүрсний олборлолт нэмэгдэж, дэлхийн зах зээлд зэсийн үнэ өндөр хэвээр байх төлөвтэй байгаа нь уул уурхайн салбарын орлого цаашид үлэмж нэмэгдэх таатай нөхцөлийг бүрдүүлж буй. Энэхүү орлогыг хэрхэн удирдаж, эдийн засгийн урт хугацааны тогтвортой өсөлтийг бий болгох вэ гэдэг нь Монголын ирээдүйг тодорхойлох гол асуулт юм.
Уул уурхайн орлогын менежментийг одоо л зөв хийх зайлшгүй шаардлагатай
Өндөр орлого орж ирэх хязгаарлагдмал цаг хугацаа:
Оюу Толгойн гүний уурхай бүрэн хүчин чадлаараа ажиллаж 2020-иод оны сүүлээс ~2040 он хүртэл зэс олборлолт нь оргил үедээ хүрэх төлөвтэй. Энэ нь эрчим хүчний шилжилт, хиймэл оюун ухаан болон нийлүүлэлтийн хязгаарлагдмал байдлаас шалтгаалж зэсийн дэлхийн эрэлт хэрэгцээ өндөр хэвээр байх үетэй давхцаж буй.
Энэхүү таатай нөхцөл байдал нь Монголд уул уурхайгаас олж буй орлого ихсэх түр зуурын боломжийг олгож байгаа бөгөөд тус орлогыг ухаалгаар удирдах ёстой. Түүнчлэн, их хэмжээний гэнэтийн орлого нь эдийн засгийг хэт халааж тогтворгүйжүүлэх эрсдэлтэй тул үүнийг хянахын тулд уул уурхайн орлогын менежмент яг одоо нэн шаардлагатай юм.
Монголын нөхцөл байдал өөрчлөгдсөн:
2011 оны эдийн засгийн өсөлтийн үед уул уурхайн орлогыг үр ашигтай удирдахад институтийн чадавх, ажиллах хүчний ур чадвар, хувийн хэвшлийн хөгжил хангалтгүй байсан бол 2026 оны байдлаар Монгол тус чиглэлүүдэд мэдэгдэхүйц ахиц дэвшил гаргаж, энэ удаад менежментийг "зөв хийх" нөхцөл бүрдээд байгаа аж.
Тэгш бус байдал даамжрахаас сэргийлэх нь:
Монголын ядуурлын түвшин түүхий эдийн үнийн мөчлөгт маш мэдрэмтгий байдаг. Хөдөө орон нутагт ядуурал өндөр хэвээр байгаа бөгөөд орон нутгийн хүн амын 40% нь ядуурлын шугамаас доогуур, эдийн засгийн савлагаанд маш өртөмтгий амьдарч байгаа аж. Иймээс уул уурхайн орлогын үр ашигтай менежментийг одоо л хэрэгжүүлэхгүй бол ядуурал, тэгш бус байдал улам дордох эрсдэлтэй.
Хэрэв Монгол энэ боломжийг зөв ашиглаж чадахгүй бол юу болох вэ?
Монголд тогтвортой хөгжлийг бүтээх ховор боломж олдож буй. Монгол өнгөрсөн алдаагаа засаж, орлогын удирдлагаа ил тод, дүрэм журамд суурилсан механизмд суурилуулж, урт хугацааны хүртээмжтэй өсөлтөд шаардлагатай дэд бүтэц, институтийг бэхжүүлж энэхүү ховор боломжийг яг одоо ашиглах ёстой.
Хэрэв Монгол энэхүү орлогын шинэ эрин үеийг үр дүнтэй удирдаж чадахгүй бол түүхээс харахад гэнэтийн орлого нь дахин зардлын хэт их тэлэлт, улс төрийн зорилготой бэлэн мөнгө тараалт, хавтгайрсан халамж болж хувирах эрсдэлтэй.
